www.karedanismanlik.com

Çizelgeleme Nedir ?

Planlamacılar tarafından kullanılan yaygın bir metod saat, gün, hafta gibi zaman periyodlarında işlerin kaynaklara yerleştirildiği basit bir planlama tablosudur. Bu dinamik bir problemle başa çıkmaya çalışan statik bir karar destek sistemidir.
Acil sipariş, tekrar çalışma gerekliliği, operatör yokluğu/yetersizliği, makina arızası, tahminin siparişle uyuşmaması ve buna benzer aksaklıklar üretim planında bir delik açacaktır. Çizelgeleyici söz verilen siparişi zamanında yetiştirmek için işlerin tekrar yüklenmesi, önceliklerin değiştirilmesi, alternatif üretim rotalarının incelenmesi için sonsuz zaman harcayacaktır. Her ne kadar, çalıştığı sistemi iyi tanıyan tecrübeli planlamacılar bu sorunu bir noktaya kadar çözebilseler de, sorun göründüğünden çok daha büyüktür. 



Üretim sistemindeki günlük olağan sorunları statik bir tablo üzerinden takip etmek, diğer ayarları/istenilenleri bozmayacak şekilde yeniden hızlı bir şekilde düzenlemek belki de dünyanın en zor işlerinden biridir. 

Çizelgeleme, operasyonların, belli bir hedef kritere göre (geç kalan iş sayısını minimumda tutmak, setup sayısını minimumda tutmak gibi), kısıtlar göz önünde bulundurularak kaynaklar üzerinde sıralanması ve atanan operasyonların başlangıç ve bitiş zamanlarının belirlenmesi olarak tanımlanabilir. Kısıtların gözönüne alınması (kaynak kısıtları, malzeme teminindeki aksamalar, düzenli bakımlar, arızalar vs.) oluşturulan Gantt şemasını daha uyulabilir hale getirir. Sistem kısıtlarını gözönüne alarak yapılan bu işlem “sonlu kapasite çizelgeleme” olarak adlandırılır.
Bir başka deyişle sonlu kapasite çizelgeleme, kaynakların gerçek kapasiteleri üzerine kurulmuş operasyon sıralamasını içeren bir üretim planıdır.

Çizelgeleme yazılımları, üretim planını göstermek için, yukarıda bahsedilen statik tabloya benzeyen, fakat çok daha fazla detay içeren "Gantt Şemasını" kullanırlar.



Tipik bir Gantt şeması hangi operasyonun ne zaman hangi kaynak kaynak tarafından yapılacağını, operasyonun başlangıç ve bitiş zamanlarını gösterir. 

Algoritmalar
Ticari anlamda kullanılan birçok çizelgeleme yazılımı olmasına rağmen, çizelgeleme ve çalışma mantığı olarak farklı uygulamalar mevcuttur. Herhangi bir yazılımı spesifik özelliklerine göre değerlendirmeye geçmeden önce, çizelgeleme ve çalışma mantığının uygun olup olmadığı belirlenmelidir. Çizelgeleme mantığına göre değerlendirmek gerekirse karşımıza iki temel kategori çıkacaktır.

1) İş Tabanlı Çizelgeleme: Belli bir kriteri iyileyen algoritmik veya kişisel (heuristic) kurala göre bir iş seçildiğinde, o işe ait tüm operasyonlar aynı anda Gantt şemasına yerleştirilir. Bu mantıkta belirlenen çizelgeleme kuralına göre “işler” sıralanır. Sıralama ileriye doğru veya geriye doğru olabilir.

2) Operasyon Tabanlı Çizelgeleme : Belli bir kriteri iyileyen algoritmik veya kişisel (heuristic) kurala göre bütün işlere ait tüm operasyonlar teker teker değerlendirilir. Yani, belirlenen kurala göre seçilen bir işe ait tüm operasyonlar aynı anda çizelgelenmez, bütün işlere ait her bir operasyon teker teker belirlenen kurala göre değerlendirilir. Bu mantıkta belirlenen çizelgeleme kuralına göre “operasyonlar” sıralanır. Sıralama ileriye doğru, geriye doğru veya sabit bir operasyon üzerinden her iki yöne doğru  olabilir.

Preactor 200 ve Preactor 300, iş tabanlı çizelgeleme kurallarını destekler. Preactor APS ise hem iş tabanlı hem de operasyon tabanlı çizelgeleme yapabilir.

Çizelgeleme Yazılımları ve Sınıflandırma

Planlama ile çizelgeleme arasında tanım olarak farklılıklar olsa da, birbirini tamamlayan konulardır. Planlama ile çizelgelemenin sıkı bir şekilde entegre edilmesi ihtiyacı yazılımların değişik yaklaşımları desteklemesi sonucunu ortaya çıkarmıştır.”İleri planlama ve çizelgeleme” (APS) yazılımlarını bu anlamda 3 genel katerogiye sokmak mümkündür.

1) Network Tabanlı Modeller: Network tabanlı APS yazılımları, müşteri siparişleri ve bu şiparişlerin üretim sistemi içinde izledikleri rotalara ağırlığın verildiği bir yaklaşım sergilerler. Network tabanlı sistemler, sistem içersindeki tüm siparişlerin global anlamda izlenmesini sağlayarak, çakışmaların önlenebilmesini ve performans kriterlerinin global düzeyde iyileştirilmesi üzerinde yoğunlaşır. Çalışma mantığı yukarıdan aşağıya doğrudur. Yani çizelgeleme işlemi siparişten operasyonlara doğru ilerler. Sipariş girilir girilmez, malzeme ve kapasite ihtiyaçları belirlenir ve seçilen kurala göre kaynaklara atanır ve bu işlemler her sipariş girişinde tekrarlanır.. Son yıllarda ortaya çıkan çizelgeleme yazılımlarının büyük çoğunluğu ağırlıklı olarak bu metodu kullanmaktadırlar. 

Network tabanlı APS yazılımlarının en büyük avantajı, üretim sistemindeki öncelik/önem sorunlarını global düzeyde çözebilmesi, ileride ortaya çıkabilecek darboğazları belirleyebilmesi ve siparişleri senkronize edebilmesidir.

Bu metodu kullanan APS yazılımlarının bazılarında “çoklu geçiş” (multiple pass) mantığı kullanılmıştır. Örneğin, sisteme bir sipariş veya iş girildiğinde önce malzeme ihtiyacı belirlenir daha sonra kaynak kısıtlarına göre kapasite ihtiyacı belirlenir, bu aşamada herhangi bir problem çıkarsa tekrar malzeme ihtiyaç aşamasına dönülür. Bu işlem malzeme ve kapasite planlaması dengelenene kadar devam eder.
Bazı network tabanlı APS sistemlerinde çoklu geçiş sistemi yerine tek bir geçiş kullanılır. Yani sipariş veya iş girildiğinde, malzeme ihtiyacı ve kapasite ihtiyacı aynı anda her bir operasyon için belirlenir.

İş merkezlerinin (work centers) çok büyük önem arzetmediği sistemlerde network tabanlı APS yazılımları büyük avantaj sağlar. Sipariş usulü çalışan (make-to-order) sistemlerde, müşterinin taleplerine hızlı karşılık verebilme konusunda tek geçiş mantığı, çoklu geçiş mantığına göre daha uygundur.


2) Simülasyon Tabanlı Modeller: Bu kategorideki APS yazılımlarında üretim sisteminin tamamına global düzeyde bakmak yerine, spesifik lokal hedefleri gerçekleştirebilmek için belirli iş istasyonları üzerine yoğunlaşılır. Lokal hedeflerin global önceliklerden daha önemli olduğu sistemlere daha uygundur. Çalışma mantığı aşağıdan yukarıya doğrudur. Bir veya birden fazla iş istasyonu için lokal öncelikler belirlenir ve geriye kalan diğer işler sıralanır. Makinaların boş kalmasının maliyetinin yüksek olduğu üretim sistemlerinde, belli istasyonların mümkün olduğunca tam kapasite sürekli çalışmasının istenildiği durumlarda simülasyon tabanlı APS sistemleri kullanmak avantajlıdır. Bu yaklaşımda, belirli iş istasyonları için en yüksek kapasite kullanımına ulaşılması hedeflenir. Bu yaklaşımın dezavantajları ise şunlardır; Lokal optimum durumu, sistemin global anlamda optimum olması anlamına gelmediği gibi global düzeyde daha kötü olmasına bile sebebiyet verebilir. Müşteri taleplerine hızlı cevap verebilmek, üretim sistemindeki değişikliklere kolay adapte olabilmek bu mantıkta biraz daha zordur.


3) Matematiksel Modelleme: Matematiksel modeller “optimum sonuç” sunmayı hedeflerler. Sinir ağları, dal-sınır algoritması, doğrusal programlama, dinamik programlama, genetik algoritmalar, yapay zeka ve kişisel (heuristic) iterasyonlar bu sistemlere örnek olarak verilebilir.

Optimum çözümü sunmak gibi bir avantaj sunmalarına karşın, üretim sistemlerindeki değişkenlikler, bu tür modellerin bilgisayar üzerinde olsa bile çözümünün uzun zaman alması, yanlış model kurma riski gibi dezavantajları vardır. Yaygın olarak pek kullanılmayan bu yaklaşım, genellikle üretim sisteminin stabil olduğu, özellikle sürekli olay bazında üretim yapan sistemlerde (içecek üreticileri, pipeline sistemlerinin kullanıldığı işletmeler) başarıyla uygulanmıştır. Siparişe göre üretim yapan ve sistemin sık değiştiği işletmelere çok uygun bir yaklaşım değildir.


Son yıllarda geliştirilen bazı gelişkin APS sistemleri hem network hem de simülasyon yaklaşımını aynı anda destekleyebilmektedirler. Burada amaç hem global hem de lokal düzeyde bir veya birden fazla kriteri iyileştirebilmektir.

Planlama ve Çizelgeleme

Genellikle planlama ve çizelgeleme karıştırılır. Bu bölümde üretim sistemleri içerisinde planlama ve çizelgelemenin tanımları yapılarak , üretim planlama ve kontrol sistemleri ( manufacturing planning and control, MPC systems) içerisinde birbirleri ile olan ilişkilerine değinilmiştir

Bir işletmenin Ana Üretim Planı ( Master Production Schedule, MPS), mevcut stok seviyelerine ve talep tahminlerine dayalı olarak her bir nihai ürün için “ ne zaman” ve “ ne kadar” üretim yapılması gerektiğini belirler. MPS çıktısı, kullanılan planlama ufku (planning horizon) içerisinde yer alan zaman birimleri ( genellikle hafta) üzerinden gereken üretim miktarlarını verir.

Malzeme Gereksinim Planı (MRP), MPS tarafından beslenir. MRP sistemi ürün ağacı bilgilerini, stok bilgilerini ve standard üretim zamanı bilgilerini kullanarak, siparişlerin karşılanabilmesi için gerekli iş emirlerini ve satın alma emirlerini oluşturur. MRP çalıştırıldıktan sonra, planlama ufkundaki zaman birimleri üzerine dağılmış parça ve malzeme gereksinimleri oluşmuş olur. 

Çizelgeleme ise üretim planının karşılanabilmesi, siparişlerin söz verilen teslimat tarihlerine yetişebilmesi için, işlerin hangi kaynaklar tarafından hangi sırayla yapılması gerektiğinin belirlenmesidir. Bu kaynaklar, makineler, işçiler, malzemeler veya üretim sistemine kısıt oluşturan herşey olabilir. Çizelgeleme her kaynak için iş sırasını ve tahmini başlangıç ve bitiş tarihlerini belirler. 

Bir başka deyişle; planlama yaptığınızda hangi üründen hangi tarihler içerisinde ne kadar üretmeniz gerektiğini elde edersiniz, yani ne yapacağınızı belirlemiş olursunuz. Bunu, mevcut sisteminizin iş yüküne, kaynaklarınızın kapasitesi ve stok durumunuza göre nasıl yapacağınız, hangi operasyonu hangi kaynağa atayacağınız, operasyonları hangi sırada gerçekleştireceğiniz ise çizelgelemeye girer. 

MRP/ERP yazılımları da, yani "planlama" yazılımları da, çizelge tablosu (Gantt Şeması) oluştururlar. Bu yazılımların Gantt şeması oluştururken ıskaladığı nokta ise "kaynakların durumunu" gözönüne almamaktır. Bir başka deyişle, makinalarınızın ya da operatörlerinizin ne durumda olduğuna bakmadan, iş olması durumunda kaynağın uygun olduğu varsayımına dayanarak çizelgeleme yapar. Oysa kaynak kısıtının olmadığı, sonsuz kaynağa sahip hiçbir işletme yoktur.

Çizelgeleme en basit anlamda bir sıralama problemi gibi gözükse de, çizelgeleme problemlerinin ardında sıralama probleminin çok ötesinde sistem verimliliğini artırıcı amaç fonksiyonları vardır. Genel olarak, çizelgeleme yapılırken 3 temel amaç gözönünde bulundurulur. Bunlardan ilki, teslimat tarihleridir. Hedeflenen amaç çizelge oluşturulduktan sonra sistemde hiç geç kalmış işin bulunmamasıdır. İkinci hedef ise, bir işin üretim sistemi içerisinde harcadığı süreyi en aza indirmektir. Üçüncü temel amaç ise, kaynak kullanımının en üst düzeye çıkarılmasıdır. Bu üç temel amaç birbiriyle çelişebilir. Örnek olarak, teslimat tarihlerini karşılayabilmek için kapasite artırımına gitmenin kaynak kullanım yüzdelerini azaltacağı verilebilir. Bir sıralama probleminin ötesinde üretim sisteminin ihtiyacı gözönüne alınarak belirlenen performans kriterlerine göre oluşturulan iyi bir çizelgeleme sistemi ile pek çok şirket, ara stok ve envanter seviyelerinde düşüşleri, verimlilikte ve teslimat performanslarında artışı başarmıştır.

Çizelgeleme, üretim planlama ve kontrol sisteminin, fabrikaya yansıyan ana yüzüdür. Bir sonlu kapasite çizelgeme yazılımı ile fabrikada üretimin o anki durumu hakkında bilgiye sahip olduğunuzdan ani siparişlere daha hızlı cevap verebilirsiniz. Potansiyel siparişler için test yüklemeleri yaparak , teslimatlar için daha gerçekçi tarihler belirliyebilirsiniz. Fazla mesai çalışmanın üretim kapasitesi üzerindeki etkisini gerçek uygulamaya geçmeden test edebilirsiniz. İyi bir çizelgeleme sistemi ile daha gerçekçi iş sıralamaları, parti büyüklüklerinde azalma ve daha kısa üretim zamanlarına ulaşmayı başarabilirsiniz.

Üretim planlama ve kontrol sisteminin (MPC), planlama kısmı ne kadar iyi çalışırsa çalışsın, üretimin fabrikaya yansıyan bölümünde gerçekçi sıralamaları yakalayamıyor ve üretim sisteminin anlık durumu hakkında yeterli bilgi alamıyorsanız, verimliliği artırmaya giden yolda atmanız gereken adım iyi bir çizelgeleme sistemi edinmektir.

Proje Planmama ve Fcs

Hem çizelgeleme hem de proje planlama yazılımlarının aktivite/operasyon sırasını, başlangıç ve bitiş zamanlarını göstermek için Gantt şeması kullanması, bu iki konunun birbirine karıştırılmasındaki en büyük sebeblerden biridir.

Çizelgelemenin ana hedeflerinden olan operasyonların belirli bir kriteri iyileştirecek şekilde sıralanması, bilinen algoritmik kurallara ek olarak kişisel kurallar (heuristic) oluşturma ve kullanma avantajları proje planlama yazılımlarında mevcut değildir.

Proje planlama yazılımlarında herhagi bir aktiviteyi gerçekleştirecek olan kaynak "kullanıcı tarafından" seçilirken, çizelgeleme yazılımlarında bu işlem seçilen kural çerçevesinde "otomatik olarak" yapılır.

Herhangi bir üretim sistemini bir proje planlama yazılımıyla tanımlamak oldukça maharet ! isteyen bir iştir. Üretim sistemini tanımlarken girilebilecek detay düzeyi bir çizelgeleme yazılımdaki detaylara göre çok daha azdır. Örneğin, girilebilecek aktivite /operasyon süre tipi için proje planlama yazılımlarına sadece "zaman" olarak bir değer girilebilirken, çizelgeleme yazılımlarında en az 3 - 4 farklı operasyon süre tipi (kaynağa göre süre, birim başına süre, parti başına süre, vb) tanımlanabilmektedir.

Hemen her üretim sisteminin kendine özgü detaylarının bulunması, çizelgeleme için kullanılacak yazılımın konfigüre edilebilmesini, varsa kullanılan diğer yazılımlarla (MRP/ERP, muhasebe, vb) haberleşebilmesini, sisteme göre arayüz hazırlanabilmesini, gerektiğinde kişisel sıralama kurallarının oluşturulabilmesini zorunlu kılar. Proje planlama yazılımlarında bunların birçoğunu yapabilmek imkansıza yakınken birçok çizelgeleme yazılımı konfigüre edilebilirlik, entegrasyon ve esneklik konusunda çok daha geniş imkanlar sunar.

MRP ERP FCS

Tipik bir Gantt şeması hangi operasyonun ne zaman, hangi kaynak tarafından yapılacağını, operasyonun başlangıç ve bitiş zamanlarını gösterir.  ERP/MRP yazılımlarının üretim planlama modülleri de, sistem tanımlarınıza, sipariş ve/veya satış tahminlerinize göre, üretimi operasyonel bazda takip etmenizi sağlayan Gantt şemalarını oluştururlar. Fakat bu yazılımların ürettiği Gantt şemasına, dolayısıyla iş emirlerine, bire bir olmasa bile yüksek oranda uyabilmek çok mümkün değildir. Bunun sebebi,  ERP/MRP yazılımlarının Gantt şeması oluşturma mantığında yatmaktadır.

ERP/MRP yazılımlarının, Gantt şemasını oluştururken kullandıkları, “iş olması durumunda kaynaklar mevcuttur” şeklinde özetlenebilecek bir önkabul, sistemin gerçek durumunu yansıtmaktan uzak olduğu için ERP/MRP kullanan işletmelerin bu plana uyabilmeleri fazlasıyla zordur. Tek sorun sadece bu da değildir; yeni bir sipariş girilmesi, iş önceliklerinin ve önemlerinin değişmesi, makina arızaları ve malzeme teminindeki aksaklıklar gibi her zaman karşılaşılan durumlar söz konusu olduğunda önceden oluşturulan Gantt şemasının çok kısa bir sürede güncellenmesi gerekir ki, piyasadaki mevcut ERP/MRP yazılımlarının şu anki haliyle bu çokta kolay bir işlem değildir.

Her ne kadar birçok ERP/MRP üreticisi firmanın son yıllarda bu konuda çözüm arayışları olsa da bu problem aslında bir “çizelgeleme” problemidir. Planlama daha çok, hangi ürünün ne zaman ne kadar üretilmesi gerektiği ile ilgilenir. Operasyonların veya işlerin kaynaklara atanması ve bunların sıralanması, hedeflenen bir kritere göre değişik sıralama algoritmalarının analizi daha çok “çizelgelemeyi” ilgilendirir.

Çizelgeleme, operasyonların, belli bir hedef kritere göre (geç kalan iş sayısını minimumda tutmak, setup sayısını minimumda tutmak gibi), kısıtlar göz önünde bulundurularak kaynaklar üzerinde sıralanması ve atanan operasyonların başlangıç ve bitiş zamanlarının belirlenmesi olarak tanımlanabilir. Kısıtların gözönüne alınması (kaynak kısıtları, malzeme teminindeki aksamalar, düzenli bakımlar, arızalar vs.) oluşturulan Gantt şemasını daha uyulabilir hale getirir. Sistem kısıtlarını gözönüne alarak yapılan bu işlem “sonlu kapasite çizelgeleme” olarak adlandırılır.

Herhangi bir sonlu kapasite yazılımı, ERP/MRP’ye göre daha gerçekçi çizelgeler üretse de, planlanan ile gerçekleşen üretim arasındaki farkları görüp, gerekiyorsa kısa bir sürede değişiklik yapabilmek, sistemi kontrol altında tutabilmek için operasyonlara ait bilgilerin yeterli aralıklarla sisteme girilmesi gerekir. Yeni bir sipariş ve/veya ürün girilmesi, makina arızaları, vardiya değişiklikleri, malzeme teminindeki aksaklıklar, değişen iş öncelikleri gibi durumlara ait veriler çizelgeleme yazılımına yeter sıklıkta girildiği taktirde kısa bir sürede güncellenecek olan Gantt şeması sistemi bire bir takip edebilmeyi kolaylaştıracaktır.